De juiste tijdvorm voor je verhaal

Het is voor veel schrijvers iets wat ze automatisch doen als ze beginnen met schrijven: een tijdvorm kiezen. Maar bewust over deze keuze nadenken, is belangrijker dan je misschien denkt. De verleden tijd en tegenwoordige tijd hebben allebei hun voor- en nadelen. In deze blog zet ik die uiteen, zodat ook jij de beste tijdvorm kunt kiezen voor het verhaal dat je aan het schrijven bent of nog gaat schrijven.

De verleden tijd is de populairste vertelvorm, hoewel er wel voorzichtig een verschuiving aan het plaatsvinden is richting de tegenwoordige tijd.

Een keuze maken voor de juiste tijdvorm

Vaak is het kiezen van een tijdvorm voor je boek of korte verhaal een gevoelskwestie. Welke vorm voelt beter? Daarnaast is het gebaseerd op je eigen leeservaring: lees je veel boeken in de verleden tijd, dan is de keuze voor de verleden tijd voor je eigen verhaal snel gemaakt. Dit is dan ook waar veel schrijvers voor kiezen; tenslotte is de verleden tijd de populairste vertelvorm, hoewel er wel voorzichtig een verschuiving aan het plaatsvinden is richting de tegenwoordige tijd. Meer en meer schrijvers kiezen voor deze ‘snelle’, actiegerichte tijdvorm.

In sommige genres komt een bepaalde tijdvorm het meest voor. Zo wordt er in fantasy, sciencefiction, historische romans en memoirs veel gebruikgemaakt van de verleden tijd (natuurlijk niet zonder reden, maar daar kom ik zo op), terwijl auteurs van boeken voor jongvolwassenen (Young Adult, YA) en van thrillers wat vaker kiezen voor de tegenwoordige tijd.

Het is altijd goed om uit te gaan van wat je gevoel je ingeeft of om je te baseren op het genre waarin je schrijft en wat daarin gebruikelijk is. Toch is het ook belangrijk om na te denken over wat het beste past bij het verhaal dat je wilt vertellen. Wat dat betreft maakt het niets uit in welk genre je verhaal valt, want elk verhaal is uniek. Daarom raad ik je aan om je keuze voor tijdvorm ook zeker te baseren op het verhaal dat je wilt vertellen.

Verleden tijd als tijdvorm

Ik rende de hoek om en hoorde een klap die alle lucht uit me sloeg. Een witgrijze stofwolk ging als een dikke deken over alle andere geluiden liggen, waardoor ik even het gevoel had hoog in de wolken te zweven. Gewichtloos. Vrij. Maar mijn razende hart en de pijn in mijn kuiten vertelden me iets anders: ik leefde nog. Ik was hier. Het tegenovergestelde van vrij.

Met opengesperde ogen onderdrukte ik mijn hoest en zocht ik naar een plek om me te verschuilen. De herinnering aan een paar dagen geleden brak gelijk door in mijn paniekerige hoofd. Toen was ik ook zo naarstig op zoek geweest naar een goede verstopplek, in de tuin van mijn vriendin. Maar dat was gewoon een spelletje … Wat een rotmoment om daaraan terug te denken, vind je ook niet?

‘Ben je hier?’ hoorde ik achter me, gevolgd door akelig hoog gelach dat me nog maandenlang nachtmerries zou bezorgen.

Dit is de verleden tijd. De verleden tijd wordt het meest gebruikt in boeken, onder andere omdat het een schrijver meer mogelijkheden geeft om met de tijd en het perspectief te spelen. Omdat er wat meer afstand bestaat tot de situatie, kun je als schrijver gemakkelijker tijdsprongen maken, in de huid van een ander personage gaan zitten en flashbacks gebruiken, maar je kunt ook gemakkelijk de lezer rechtstreeks aanspreken door bijvoorbeeld een moment naar de tegenwoordige tijd te springen (zoals ik hierboven heb gedaan).

Nadelen verleden tijd

Er is meer afstand tot de gebeurtenis, alsof het verhaal achteraf tegen de lezer verteld wordt. Daardoor kan het zijn dat een lezer minder emoties ervaart bij het lezen ervan.
De spanning kan minder sterk zijn, omdat alles ‘achteraf’ verteld wordt. Dat maakt dat actiescènes minder urgent of intens kunnen voelen.
De verleden tijd leent zich meer voor reflectie, waarbij het personage bijvoorbeeld terugdenkt aan een eerdere gebeurtenis (zoals ik hierboven heb gedaan). Het gevaar is dat een schrijver dit te veel doet of juist op momenten dat het de actie doorbreekt (zie hierboven), waardoor het minder spannend is.
Er bestaat een risico op het geven van te veel informatie die niet direct relevant is voor het verhaal. Met de verleden tijd kun je zoveel kanten op dat een schrijver soms te veel wil vertellen en verzandt in infodumps.

Voordelen verleden tijd

De verleden tijd wordt veel gebruikt en daardoor zijn de meeste lezers deze tijdvorm gewend. Het vertellen van verhalen ‘achteraf’ is iets wat we als mens al duizenden jaren doen en daarom voelt dit natuurlijk aan voor een lezer.
Je kunt gemakkelijk flashbacks, herinneringen en zelfs flashforwards toevoegen zonder dat het onnatuurlijk wordt. Bijvoorbeeld: dat me nog maandenlang nachtmerries zou bezorgen. Met dit soort zinnen kun je nieuwe vragen in het hoofd van de lezer planten en voor extra spanning zorgen door kenbaar te maken dat de verteller iets belangrijks weet wat de lezer nog niet weet. Uiteindelijk kun je daarmee ook voor bijvoorbeeld een leuke plottwist zorgen. De verleden tijd is dus heel geschikt voor een complexe verhaalstructuur met meerdere perspectieven en tijdlijnen.
Je kunt gemakkelijker de ‘vierde wand’ doorbreken. Dit is de onzichtbare muur die bestaat tussen het verhaal en de lezer. Als je deze wand doorbreekt, spreek je de lezer rechtstreeks aan (Wat een rotmoment om daaraan terug te denken, vind je ook niet?), wat een interessante toevoeging kan zijn. Zoals je hieronder kunt zien, werkt dat niet bij de tegenwoordige tijd.
Als je verhaal zich uitstrekt over een langere tijdsperiode (maanden of zelfs vele jaren of generaties), helpt de verleden tijd je om overzicht te bewaren. Je hebt namelijk meer mogelijkheden om tijdsprongen te maken, omdat de directheid en urgentie van de tegenwoordige tijd niet noodzakelijk is bij deze tijdvorm.

Omdat de verleden tijd zich beter leent voor reflecties op de gebeurtenissen, is het wat beter geschikt om de diepere laag van een verhaal te verkennen.

Tegenwoordig zijn we het dankzij films en tv-series zo gewend om verhalen te beleven die actiegericht en snel zijn dat het kan zijn dat de tegenwoordige tijd beter bij je past.

Tegenwoordige tijd als tijdvorm

Ik ren de hoek om en hoor een klap die alle lucht uit me slaat. Een witgrijze stofwolk daalt als een dikke deken op alle andere geluiden neer, waardoor ik het gevoel heb hoog in de wolken te zweven. Gewichtloos. Vrij. Maar mijn razende hart en de pijn in mijn kuiten vertellen me iets anders: ik leef nog. Ik ben hier. Het tegenovergestelde van vrij.

Met opengesperde ogen onderdruk ik mijn hoest en zoek ik naar een plek om me te verschuilen. De herinnering aan een paar dagen geleden breekt gelijk door in mijn paniekerige hoofd. Toen was ik ook zo naarstig op zoek naar een goede verstopplek, in de tuin van mijn vriendin. Maar dat was gewoon een spelletje … Wat rot om daar nu aan te denken, vind je ook niet?

‘Ben je hier?’ hoor ik achter me, gevolgd door akelig hoog gelach dat me nog maandenlang nachtmerries zal bezorgen.

Dit is de tegenwoordige tijd, waarbij alles zich nu, in het heden, afspeelt. Zoals je ziet, werkt deze opbouw van de scène niet helemaal voor deze tijdvorm. De herinnering haalt de spanning en intensiteit eruit, het aanspreken van de lezer met vind je ook niet? komt vreemd over – omdat het ook in de tegenwoordige tijd is, net als de rest van de scène – en het laatste stukje (dat me nog maandenlang nachtmerries zal bezorgen) is een flashforward die niet past bij de directheid van deze tijdvorm.

Er zijn dus genoeg nadelen, maar er zijn ook veel voordelen voor het gebruiken van de tegenwoordige tijd in je verhaal.

Nadelen tegenwoordige tijd

Omdat de tegenwoordige tijd minder vaak gebruikt wordt, zijn lezers deze minder gewend. Sommige lezers zullen deze tijdvorm dan ook verschrikkelijk vinden en het kan eenvoudig en zelfs kinderlijk overkomen.
Het gebruiken van herinneringen en flashbacks is beperkt, omdat alles zich in realtime afspeelt. Daardoor word je als schrijver gedwongen om herinneringen en flashbacks kort te houden en toe te voegen waar ze echt noodzakelijk zijn voor meer begrip van het verhaal. In mijn voorbeeld hierboven werkt het duidelijk niet en kun je zo’n absurd contrast tussen twee verschillende momenten in iemands leven niet op deze manier toevoegen, ondanks dat het inhoudelijk interessant kan zijn.
Flashforwards zijn nagenoeg onmogelijk, omdat dit niet past bij de directheid van de tegenwoordige tijd. Ook is het vreemd om in deze vertelvorm de ‘vierde wand’ te doorbreken, omdat de tijdvorm hetzelfde is.
Vooral voor beginnende schrijvers kan deze tijdvorm uitdagend zijn en dan met name in het geval van een complexe structuur met bijvoorbeeld meerdere tijdlijnen en perspectieven. Het vele schakelen tussen periodes en perspectieven vereist veel schrijfvaardigheid om het overzicht te bewaren en de lezer niet te verliezen.

Voordelen tegenwoordige tijd

Perfect voor verhalen die in een relatief kort tijdsbestek plaatsvinden, zoals enkele dagen of weken. Je kunt het verhaal dan zoveel mogelijk in realtime vertellen, wat de spanning en intensiteit enorm vergroot. Het is dan alsof je lezer zelf direct in de situatie zit en alles meemaakt wat je personage meemaakt.
De lezer zit veel directer in het hoofd van je personage, wat de band met je personage versterkt. Emoties worden zo gemakkelijker opgeroepen bij je lezer.
Actiescènes zijn veel spannender als ze in de tegenwoordige tijd geschreven zijn.
De focus ligt op gebeurtenissen, gedachten en gevoelens in het heden, wat het eenvoudiger maakt om te schrijven. Je hoeft niet te veel na te denken over herinneringen, flashbacks of flashforwards, want het nu is het enige dat telt.

De tegenwoordige tijd is onder andere populair omdat het wat filmischer leest. Tegenwoordig zijn we het dankzij films en tv-series zo gewend om verhalen te beleven die actiegericht en snel zijn dat het kan zijn dat deze tijdvorm beter bij je past. De eerder beschreven scène zou in de tegenwoordige tijd dus veel beter werken als het zo geschreven is:

Met opengesperde ogen onderdruk ik mijn hoest en zoek ik naar een plek om me te verschuilen. Het enige wat ik door de waas van stof kan onderscheiden, zijn een paar vuilnisbakken. Kan ik me erachter verstoppen? Of erin? Er is geen tijd! Ik merk pas dat ik aan mijn eigen haren trek als een pijnscheut door mijn hoofdhuid gaat. Ben ik nou echt een doodlopende steeg ingevlucht?

‘Ben je hier?’ hoor ik achter me, gevolgd door akelig hoog gelach.

Ik moet me nu verbergen. Nu!

Uiteindelijk draait het om het verhaal en gaat het erom dat dat zo goed mogelijk wordt verteld.

Conclusie

Kijk goed naar het verhaal dat je schrijft of wilt schrijven: vinden de gebeurtenissen plaats in enkele dagen of weken en is er sprake van veel actiescènes? Zo ja, dan kan de tegenwoordige tijd beter werken.

Is er sprake van een complexere structuur, waarbij je gebruikmaakt van tijdsprongen, meerdere perspectieven en een langere tijdlijn? Dan is de verleden tijd vermoedelijk beter geschikt voor jouw boek.

Vraag je ook af welke beleving je aan de lezer wilt meegeven. De diepere laag van een verhaal is beter over te brengen als je gebruikmaakt van reflecties en dat is lastiger in de tegenwoordige tijd. Spanning, intensiteit en snelheid is echter juist wat lastiger met de verleden tijd.

Welke tijdvorm je ook kiest, zorg ervoor dat je hem consequent blijft gebruiken en dat je er een goede reden voor hebt. Is die reden dat het beter bij jou past als schrijver en dat een bepaalde tijdvorm voor jou prettiger voelt, dan is dat in principe een geldige reden. Houd wel in gedachten dat het uiteindelijk draait om het verhaal. Het gaat het erom dat dat zo goed mogelijk wordt verteld.